Het Engelse bedrijf Cricksoft ontwerpt al jaren schrijf- en leessoftware voor leerlingen in het basis- en speciaal onderwijs. Cricksoft is in 1993 opgericht door een leerkracht die zélf specifieke software voor zijn school ontwikkelde. Het bekendste Cricksoft product is het programma Clicker, welke op de BETT in Londen al vele prijzen en awards heeft gewonnen. Vooral in het Engelse onderwijs wordt Clicker veelvuldig ingezet als ondersteuning van het taal- en leesonderwijs. In het Nederlandse onderwijs wordt het programma momenteel nog maar mondjesmaat gebruikt.

Clicker bestaat grofweg uit twee onderdelen: de Writer en het Grid. Clicker Writer werkt als een sprekende tekstverwerker waarbinnen woorden of zinnen worden getypt met het toetsenbord. De woorden kunnen los worden uitgesproken en de gemaakte zinnen worden automatisch voorgelezen. Clicker beschikt over vijf verschillende voorleesstemmen van goede kwaliteit: de Nederlandse Femke en Max, de Vlaamse Sofie en de Engelse Graham en Lucy. Ook voor het leren van de Engelse taal kan Clicker dus worden ingezet. In het tekstvenster van Clicker Writer kan ook de spellingcontrole worden gebruikt. Woordenlijsten hiervoor zijn zelf aan te passen en uit te breiden.
Clicker onderscheidt zich van andere programma’s door het unieke Grid onderdeel. In de zelf samen te stellen zogenaamde ‘learning grids’, worden zinsdelen, woorden of plaatjes getoond die kunnen worden geselecteerd om een zin of verhaal te creëren. Een cel in het schrijfvenster van Clicker kan naast een woord, zin of plaatje ook een geluid, video of een link naar een ander grid onderdeel bevatten. De cellen in een oefening worden samen grid genoemd, oftewel: rooster. De inhoud van ieder grid kan vrij worden samengesteld door het open karakter van het programma en meerdere grids kunnen ook tot een lesonderdeel met elkaar verbonden worden. Het is ook mogelijk om de Clicker grids op volledig scherm voor verschillende doeleinden te gebruiken, zoals bijvoorbeeld gesproken boeken, multimediapresentaties en sorteeroefeningen. De ‘learning grids’ kunnen via internet worden uitgewisseld met andere Clicker gebruikers in Nederland en Engeland.

Om het maken van leermaterialen in de Clicker grids te vereenvoudigen, bevat het programma een aantal standaardsjablonen. Clicker5 is beschikbaar in vele talen en sinds oktober 2009 ook in het Nederlands. Lexima brengt deze nieuwste versie van Clicker op de markt en heeft de ambitie om dit programma in het Nederlandse onderwijs breed bekend en toepasbaar te maken.

Ervaring
Ik ontvang via Lexima het programma met Nederlandstalige gebruikergids. Na installatie registreer ik mezelf op de Engelstalige ‘learning grids’ gebruikerswebsite. Op deze site zijn ruim 700 voorbeeldoefeningen te vinden, ter inspiratie. Met de gebruikersgids in de hand verken ik de mogelijkheden van Clicker5.

Na opstarten kan ik binnen de ‘Clicker Explorer’ omgeving ervoor kiezen om een nieuwe grid te maken of eerst enkele voorbeelden te bekijken. Ik kies voor het laatste en gelukkig zijn ook een aantal Nederlandstalige voorbeelden door Lexima toegevoegd. Ik probeer de voorbeeldgrids uit. De Clicker ‘learning grids’ voor de lees- en schrijfvaardigheid zijn ontworpen om leerlingen te helpen eenvoudige zinnen in de juiste volgorde te bouwen. De gridset maakt gebruik van een zogenaamde ‘gedwongen volgorde’. Op elke pagina kan ik één, twee of drie woordzinnen maken door een onderwerp, werkwoord en zelfstandig naamwoord te kiezen. Door met de rechtermuisknop op een cel te klikken, wordt het begrip uitgesproken, door met de linkermuisknop te klikken wordt het woord ook in de Clicker Writer tekstverwerker zichtbaar en verklankt. Als ik een punt typ, wordt de hele zin nogmaals uitgesproken door een heldere voorleesstem. Via de werkbalk ‘bewerken’ kan ik de zinsbouwoefening veranderen. Teksten in de cellen kan ik door de shifttoets ingedrukt te houden, gemakkelijk aanpassen. Zo kan ik snel nieuwe oefeningen maken. Het is overigens niet noodzakelijk om met een grid te werken. Ik kan Clicker Writer ook als aparte tekstverwerker inzetten en het grid onzichtbaar maken.

Na bestudering van de uitgebreide handleiding kom ik achter een aantal nuttige opties van deze sprekende tekstverwerker. Clicker wordt geleverd met een uitgebreide bibliotheek van plaatjes en foto’s, welke ook volgens de Nederlandse terminologie zijn ingedeeld. Clicker heeft de mogelijkheid eigen afbeeldingen toe te voegen aan het programma in een nieuw aan te maken bibliotheek. Het is even speuren in de handleiding hoe dit precies in zijn werk gaat. In de tekstverwerker kan ik de Clicker afbeeldingen of mijn eigen beeldmateriaal eenvoudig invoegen, maar ik kan ook meerdere beeldbibliotheken instellen als zogenaamde instantplaatjes reeks. Tijdens het foutloos typen van woorden of zinnen binnen Clicker Writer worden ook de overeenkomstige beeldbegrippen gevonden en wordt het bijbehorende plaatje boven het woord afgebeeld. Een hele mooie optie met goede onderwijskundige toepassingen. De door Clicker meegeleverde afbeeldingen zijn overigens van uitstekende kwaliteit.

Zelf een multimediaboek maken
In het onderdeel ‘gebruikersvoorkeuren’ kan ik een aantal instellingen rondom spraak , schrijven en vormgeving vastleggen. Ik bekijk nog een aantal voorbeeldgrids en ben verrast door de grote variatie van oefenmogelijkheden. Ook op de ‘learning grids’ website vind ik vele inspirerende Engelstalige voorbeelden. Ik wil zelf ervaren hoe ik deze oefeningen kan ontwerpen en kies ervoor om een volledig nieuwe gridset te gaan maken. Clicker biedt mij diverse standaardsjablonen aan om nieuwe oefeningen te maken. Zo kan ik nieuwe boeken, classificeer- of labeloefeningen maken. Ik besluit een nieuw sprekend multimediaboek te maken. De grids (oftwel pagina’s ), tekstvakken en cellen zijn in de sjablonen al voorgestructureerd en ik ben vrij deze te vullen. Via de bewerkmodus kan ik gemakkelijk in de tekstvakken mijn verhaal typen. Aan de cellen kan ik vele functies hangen. Het is even experimenteren om de vele mogelijkheden uit te proberen. In iedere cel kan ik een plaatje invoegen en de vormgeving aanpassen. Ik kan onder zowel de linker- als rechtermuisknop diverse acties definiëren zoals geluid en video afspelen of teksten laten uitspreken. Clicker heeft een eenvoudige geluidsrecorder aan boord waarmee ik snel zelf opnames kan maken. Ook heb ik de mogelijkheid iedere cel te linken aan andere grids, een pop-up venster te laten openen of de cel van een helptekst te voorzien. Op iedere pagina kan ik via het celpalet desgewenst nieuwe cellen of cellen met een standaardfunctie toevoegen zoals ‘printen’, ‘uitspreken’, ‘ga naar volgende’, ‘virtueel toetsenbord’ of ‘opnemen’. Via de ‘Clicker Explorer’ kan ik een overzicht van mijn hele gridset oproepen en bijvoorbeeld de volgorde van mijn grids wijzigen.

De opties binnen Clicker zijn legio en het is zaak om het overzicht hierin goed te bewaren, anders zie je al snel door de bomen het bos niet meer. In de bijgeleverde handleiding mis ik nog een ‘stap- voor stap’ beschrijving hoe nieuwe gridsets aan te maken. Lexima doet er goed aan deze ‘tutorials’ snel te ontwikkelen en als trainingsmateriaal via de site beschikbaar te stellen. Uiteindelijk, na bijna twee uur uitproberen, heb ik mijn eerste oefening gemaakt.

Voor een leerling is het werken met de gemaakte oefeningen eenvoudig. De navigatiebuttons van Clicker zijn duidelijk en door de ondersteuning van geluid, spraak en beeldmateriaal is verdere instructie overbodig. Alle grids en het gemaakte werk binnen Writer kunnen worden uitgeprint of opgeslagen. Om de oefeningen te kunnen afspelen, moet Clicker ook op de computer zijn geïnstalleerd. Dit kan een nadeel zijn als de leerkracht extra oefenstof met bijvoorbeeld thuis wil delen. Wellicht dat Clicker in de toekomst de mogelijkheid biedt om grids webbased te kunnen laten afspelen in een zogenaamde ‘viewer- omgeving’. Op de ‘learning grid’ website zijn bijna nog geen Nederlandse oefeningen te vinden. Na aanmaken van een account kan ik oefeningen uploaden en delen met anderen.

Met veel plezier heb ik Clicker5 leren kennen, al moet ik wel constateren dat deze eerste verkenning van het programma mij aardig wat tijd heeft gekost. Wellicht is het aspect tijd ook direct de valkuil van dit programma om het binnen de toch al drukke onderwijswereld goed te kunnen implementeren. Clicker zit aan de ontwerpkant wellicht toch nog te ingewikkeld in elkaar en het construeren van nieuwe oefening kost de leerkracht naar mijn mening nog teveel tijd.

Conclusie
Clicker5 is een mooi multimedia programma met ontelbare mogelijkheden om leerstof op maat aan te bieden. Clicker5 is inzetbaar voor leerlingen van alle niveaus in het basis- en speciaal onderwijs. Als leerkracht kun je zelf 'learning grids' maken of reeds bestaande oefeningen aanpassen. Het programma vraagt aardig wat tijd om het goed te leren kennen en om de vele mogelijkheden optimaal te kunnen benutten. In het begin duizelt het je als leerkracht, kijkend naar de grote hoeveelheid opties en instelvensters. Gelukkig zijn op de website veel, voornamelijk Engelstalige, voorbeeldoefeningen beschikbaar die als inspiratiebron kunnen dienen en die je ook inzicht verschaffen in hoe de diverse oefeningen qua structuur zijn opgebouwd. Alle voorbeelden zijn met Clicker5 aan te passen aan de eigen onderwijsbehoeften en kunnen zo opnieuw gebruikt worden.
De bijgeleverde handleiding beschrijft alle facetten van Clicker5 tot in detail en is als naslagwerk goed bruikbaar. Als leerkracht mis ik nog wel een handige, beknopte tutorial om de basisvaardigheden voor het maken van ‘learning grids’ kort en bondig aan te leren. Voor leerlingen is het werken met de Clicker onderdelen Writer en Grid prima zelfstandig uit te voeren. Al het gemaakte werk is te bewaren of uit te printen. De visuele en auditieve ondersteuning die Clicker biedt tijdens het maken van de oefeningen zijn krachtige pluspunten. Clicker kan als ontwerpprogramma worden ingezet om leerstof aan te bieden bij elk gewenst thema of vakgebied. Creativiteit en vooral tijd zijn voor de leerkracht de noodzakelijke voorwaarden om het programma in de klassensituatie optimaal te kunnen inzetten. Clicker is het waard om in het Nederlandse onderwijs intensiever te gaan worden gebruikt, de Engelse onderwijscollega’s gingen ons reeds voor. Clicker is voor motorisch beperkte leerlingen ook uitstekend geschikt omdat naast de muis ook andere bedieningsvormen, zoals een-knopbediening, instelbaar zijn. Tijdens mijn research op internet stuitte ik op de bijzondere website ‘Kiki wil praten’ van Paul Kavelaars. Hij zet al vele jaren het programma Clicker in om zijn gehandicapte dochter Kiki te laten leren met verbluffend resultaat. De cognitie en het leervermogen van zijn ernstig lichamelijk gehandicapte dochter werden jarenlang zwaar onderschat. Kavelaars heeft op zijn website uitgebreid beschreven wat er allemaal mogelijk is met Clicker en geeft vele nuttige tips. Een bezoekje waard.

Uitgever
Lexima

Prijs
Gebruikerslicentie €196,65, volgende licentie €40,50
Netwerklicentie voor dertig gebruikers €949

Systeemeisen
- Windows 2000/XP/Vista/Windows 7
- Pentium 2, minimaal 400 Mhz
- 128 MB RAM
- 400 Mb vrije ruimte op de harde schijf
- geluidskaart en microfoon

www.lexima.nl
www.cricksoft.com
www.learninggrids.com/nederlands
http://members.chello.nl/~p.kavelaars

Uit: Vives nr. 104 [april 2010]
Auteur: Leen Shames