Marc Vermeulen, hoogleraar onderwijssociologie, luidde begin van dit jaar nog eens de noodklok over het lerarentekort. Zo wordt inmiddels veertig procent van de lessen in Rotterdam gegeven door onbevoegde docenten. Het lerarentekort is een sluipmoordenaar. Secties gaan geleidelijk aan steeds meer onbevoegde lessen geven en uiteindelijk is er voor bijvoorbeeld natuurkunde geen enkele bevoegde docent op een school. Om deze ontwikkeling te stoppen, is staatssecretaris Bijsterveld een programma gestart onder de naam InnovatieImpuls Onderwijs (IIO). Scholen kunnen originele voorstellen doen, die moeten bijdragen tot een oplossing van het lerarentekort. Vermeulen sprak op een info-bijeenkomst van de InnovatieImpuls.

Vermeulen, die deel uitmaakte van de commissie Rinnooy Kan, gaf drie oorzaken voor het lerarentekort:
1. De babyboomers die massaal het onderwijs verlaten
2. Het geringe effect van allerlei overheidsbeleid in de afgelopen vijftien jaar
3. De beeldvorming die aan het beroep kleeft: hard werken, lastige ouders en leerlingen, een schoolomgeving die niet stimuleert, kortom: je bent als docent een loser.

Lesgeven is een heerlijk beroep. Waarom dan die weg-met-ons mentaliteit? Dat heeft vooral met de wijze te maken waarop grote scholen (door wijlen Eckart Witzen in de jaren negentig aangeduid als vleesfabrieken) functioneren. Met een superambitieuze voorzitter van de centrale directie, gezeteld in een apart gebouw waar je als docent alleen komt als er stront aan de knikker is, en als leerling al helemaal niet. Steeds meer zaken waar je als docent niets meer over te zeggen hebt en dat gecombineerd met onze nationale ziekte: vergaderen.

Het lerarentekort is volgens Vermeulen een dubbelprobleem. Het gaat om een tekort aan mensen, aan talent en aan instrumenten om hier iets aan te doen. Voor competentiegericht onderwijs heb je eerder meer dan minder docenten nodig. Denk je door de contacturen te verminderen met minder docenten toe te kunnen, dan krijg je terecht, zoals vorige maand, scholieren op het Binnenhof. Overigens eisen die echt geen ouderwets onderwijs zoals de Volkskrant schreef. Ze willen gewoon kwaliteitsonderwijs, met goede docenten die vooral tijd voor ze hebben.

Vermeulen introduceerde de wet van Baumol. Volgens de wet van Baumol kan de arbeidsproductiviteit in het onderwijs, anders dan in de industrie of agrarische sector, niet veel toenemen. Onderwijs geven kost gewoon tijd. Door de algemene welvaartsstijging, eisen leraren terecht ook loonsverhoging, zij hebben daar tenslotte, door goed onderwijs te geven, zelf aan bijgedragen. Maar intussen wordt het onderwijs steeds maar duurder en duurder.

Wat kunnen we daar aan doen? Volgens Marc Vermeulen is de inzet van ict een noodzakelijke middel om aan de oplossing bij te dragen. Maar dan ben je er nog niet. De ultieme aanpak, ongetwijfeld een mix van oplossingen, is nog niet gevonden.

Op de IIO-bijeenkomst werd veel gesproken over onderzoek. Je wilt graag kunnen bewijzen of een plan effect heeft. Vermeulen bracht onder het motto ‘de Voodoo van de onderwijsvernieuwing’ gelukkig wat relativering aan. Ik neem aan dat hij met Voodoo bedoelt, dat we in de vernieuwing vooral veel (bij)geloof, trial en error en ‘lang-leve-de greep’ zien. Dus niet de gouden onderzoeksstandaard van ‘evidence based practice’, maar toch maar ‘practice based evidence’. Samen met docenten praktisch onderzoek doen. Weg met die hoge muren die het academisch onderzoek vaak scheidt van de schoolpraktijk. Herstel het vertrouwen en de autonomie van de docent. En zorg uiteindelijk voor een upgrading van het beroep.

Jan Lepeltak
j.lepeltak@lepeltakenpartners.nl